06/23/2026

Tại Viện ESG, chúng tôi đã theo dõi tiến trình của các Hội nghị Thượng đỉnh về Đa dạng Sinh học (COP) thuộc Công ước Liên Hợp Quốc về Đa dạng Sinh học (CBD) với cả niềm hy vọng lẫn sự lo ngại. Hội nghị lần thứ 16, COP16, diễn ra tại Cali, Colombia, chính là một minh chứng rõ nét cho tính chất phức tạp của việc quản trị đa dạng sinh học toàn cầu, đặc biệt là khi chúng ta đang tiến dần đến năm 2030 — một cột mốc mang tính quyết định đối với các mục tiêu môi trường của hành tinh. Tiêu đề của bài viết này, “Tốt, Xấu và Đáng ngại” (The Good, the Bad, and the Ugly), tất nhiên được mượn từ bộ phim Viễn Tây kinh điển năm 1966, nơi ba nhân vật chính phải chèo chống qua một bối cảnh đầy rẫy căng thẳng, xung đột và những liên minh chớp nhoáng. Khá tương đồng với hành trình kịch tính của bộ phim, COP16 đã diễn ra với một bức tranh pha trộn giữa những thắng lợi, nỗi thất vọng và thực tế trần trụi, khi các quốc gia tập hợp lại để đối mặt với một số vấn đề môi trường cấp bách nhất thời đại. Ở cả bộ phim lẫn hội nghị này, có một chủ đề cốt lõi luôn hiện hữu: những xung đột về lợi ích khiến cho con đường phía trước không bao giờ là một đường thẳng thẳng tiến. Hiểu về COP: Bối cảnh lịch sử Khuôn khổ hội nghị COP thuộc Liên Hợp Quốc từ lâu đã đóng vai trò trung tâm trong việc quản trị môi trường toàn cầu, đóng vai trò như một nền tảng để các quốc gia đàm phán và cam kết thực hiện các hành động nhằm ngăn chặn đà suy giảm đa dạng sinh học. Kỳ hội nghị đầu tiên (COP1) diễn ra vào năm 1994, ngay sau khi Công ước về Đa dạng Sinh học có hiệu lực, khơi mào cho một chuỗi các cuộc thảo luận định hình nên các chính sách quốc tế sau này. Các cột mốc lớn bao gồm Mục tiêu Đa dạng Sinh học Aichi năm 2010 với mục tiêu ngăn chặn sự mất mát đa dạng sinh học vào năm 2020, và Khung Đa dạng Sinh học Toàn cầu Kunming-Montreal năm 2022 với mục tiêu đầy tham vọng là bảo tồn 30% diện tích đất liền và đại dương của thế giới vào năm 2030. Tuy nhiên, như những gì COP16 đã phơi bày, cam kết và hành động là hai câu chuyện hoàn toàn khác nhau. Dù có rất nhiều khuôn khổ và mục tiêu đã được thiết lập, nhưng việc thực thi trong thực tế lại vô cùng chậm trễ, cho thấy một khoảng cách lớn giữa tham vọng và thực tại. Mục tiêu của COP16: Dịch chuyển từ Chính sách sang Hành động COP16 diễn ra trong bối cảnh vô cùng cấp bách, tại một quốc gia hội tụ cả vẻ đẹp rực rỡ lẫn những hiểm nguy của đa dạng sinh học. Colombia, một trong những quốc gia có đa dạng sinh học phong phú nhất thế giới, cũng là nơi chứng kiến số lượng nhà hoạt động môi trường bị sát hại cao kỷ lục, với 79 vụ việc được ghi nhận chỉ riêng trong năm 2023. Các mục tiêu cốt lõi của COP16 rất rõ ràng: cụ thể hóa việc thực hiện Khung Đa dạng Sinh học Toàn cầu, đảm bảo chia sẻ lợi ích một cách công bằng và đảm bảo nguồn tài chính cần thiết để biến các chính sách thành hành động thực tế. Nhưng việc đạt được các mục tiêu này là một thách thức không hề nhỏ. Theo bạn, khi mỗi kỳ hội nghị dường như đều đi theo một lối mòn quen thuộc, liệu các nhà lãnh đạo toàn cầu có thực sự cam kết vì đa dạng sinh học, hay những cuộc gặp gỡ này chỉ là những màn diễn dịch ngoại giao thiếu đi cơ chế chịu trách nhiệm cần thiết? Các kết quả kỳ vọng ban đầu bao gồm: – Tăng cường hỗ trợ tài chính, đặc biệt là từ các quốc gia phát triển, để tài trợ cho việc bảo tồn đa dạng sinh học ở các nước có thu nhập thấp hơn. – Củng cố cấu trúc quản trị toàn cầu và địa phương bằng cách tăng cường sự tham gia của các cộng đồng bản địa và địa phương. – Thiết lập các cơ chế để các quốc gia đang phát triển được hưởng lợi từ nguồn tài nguyên di truyền của chính họ, chủ yếu thông qua việc sử dụng công bằng Thông tin Trình tự Kỹ thuật số (DSI). – Đo lường tiến trình hướng tới mục tiêu “30×30” (Mục tiêu cam kết bảo tồn và bảo vệ ít nhất 30% diện tích đất liền và 30% diện tích đại dương trên toàn trái đất trước năm 2030) Mặt Tốt (The Good): Ghi nhận những bước tiến Đưa tiếng nói của Người bản địa và Cộng đồng địa phương vào bàn nghị sự Một trong những thắng lợi lớn của COP16 là việc công nhận cộng đồng bản địa và địa phương ở mức độ chưa từng có. Một cơ quan tư vấn thường trực đã được thành lập, tạo ra một cấu trúc chính thức để các nhóm này tham gia vào các quyết định bảo tồn đa dạng sinh học. Sự chuyển dịch này phản ánh một sự thừa nhận rộng rãi hơn rằng tri thức sinh thái truyền thống là một tài sản vô giá trong cuộc chiến bảo tồn thiên nhiên. Các cộng đồng bản địa thường sinh sống, quản lý hoặc phụ thuộc trực tiếp vào các hệ sinh thái mang tính quyết định đối với đa dạng sinh học toàn cầu; do đó, sự tham gia của họ vượt lên trên ý nghĩa của một sự đại diện mang tính hình thức – đó là yếu tố thiết yếu để bảo tồn hiệu quả. Theo bạn, nếu các cộng đồng bản địa nằm trong số những người bảo hộ đa dạng sinh học hiệu quả nhất, tại sao họ lại bị gạt ra ngoài lề các quyết định lớn trong suốt một thời gian dài trước đây? Các nghiên cứu cho thấy 80% đa dạng sinh học còn lại của thế giới được tìm thấy ở các khu vực do người bản địa quản lý, chứng minh tầm ảnh hưởng sâu sắc của các phương thức quản hộ truyền thống đối với sức khỏe của hệ sinh thái. Các nghiên cứu điển hình từ các khu vực như Amazon và Lưu vực Congo cho thấy các vùng đất do cộng đồng bản địa quản lý thường có tỷ lệ phá rừng thấp hơn từ 10% đến 15% so với các vùng đất tương đương không do người bản địa quản lý. Do đó, cơ quan mới này là một bước tiến hướng tới việc thể chế hóa các góc nhìn của người bản địa, cho phép họ đưa các thực hành truyền thống vào chính sách bảo tồn quốc tế một cách thực chất. Quỹ Thông tin Trình tự Kỹ thuật số (DSI) Quỹ DSI là một thành tựu đáng chú ý khác. Trong nhiều năm qua, các tài nguyên di truyền được khai thác từ các điểm nóng đa dạng sinh học đã làm giàu cho các ngành công nghiệp dược phẩm, mỹ phẩm và nông nghiệp, nhưng các quốc gia hoặc cộng đồng xuất xứ của các tài nguyên đó lại nhận được rất ít hoặc không có bất kỳ sự đền bù nào. Quỹ DSI ra đời để giải quyết sự mất cân bằng này bằng cách yêu cầu các công ty phải trả chi phí cho thông tin di truyền mà họ sử dụng, đánh dấu một bước đi quan trọng hướng tới việc chia sẻ lợi ích một cách công bằng. Theo bạn, liệu quỹ này có tạo ra một cơ chế phân phối lợi ích công bằng thực sự, hay nó cũng sẽ đối mặt với những thách thức trong thực thi tương tự như các sáng kiến trước đây? Mặt Xấu (The Bad): Những thiếu hụt trong cam kết tài chính và thực hiện Khủng hoảng thiếu hụt tài chính và đầu tư Hỗ trợ tài chính là dòng máu nuôi dưỡng các hoạt động bảo tồn, thế nhưng COP16 lại một lần nữa phơi bày một vấn đề quá đỗi quen thuộc: khoảng cách lớn giữa số tiền được hứa hẹn và số tiền thực tế được giải ngân. Vào năm 2022, thỏa thuận Kunming-Montreal đã cam kết huy động 200 tỷ USD mỗi năm cho hoạt động bảo tồn. Tuy giờ là năm 2026, nhìn lại dữ liệu tính đến năm 2024, con số huy động thực tế mới chỉ dừng lại ở mức ước tính 80 tỷ USD mỗi năm – một sự thiếu hụt trầm trọng so với những gì đã hứa. Các quốc gia giàu có đã được kêu gọi phải hành động mạnh mẽ hơn, nhưng các cuộc đàm phán đã rơi vào bế tắc, và COP16 đã khép lại mà không thể giải quyết được các cuộc thảo luận tài chính quan trọng do không đủ số lượng đại biểu tối thiểu (quorum). Việc thất bại trong việc đưa ra các cam kết tài chính có tính ràng buộc pháp lý đã làm nổi bật một thách thức dai dẳng trong quản trị môi trường: thiếu các cơ chế chịu trách nhiệm để đảm bảo các lời hứa trở thành hiện thực. Khoảng cách thực thi trong mục tiêu “30×30” Sáng kiến “30×30” đã trở thành nền tảng của các chiến lược đa dạng sinh học toàn cầu, hướng tới mục tiêu bảo vệ 30% hệ sinh thái đất liền và đại dương trên hành tinh vào năm 2030. Tuy nhiên, tính đến thời điểm diễn ra COP16, mới chỉ có 17,6% diện tích đất liền và 8,4% diện tích đại dương đạt được trạng thái bảo tồn, thấp hơn rất nhiều so với mục tiêu đề ra. Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc ước tính cần phải có thêm 700 tỷ USD mỗi năm để đáp ứng các mục tiêu đa dạng sinh học đặt ra cho năm 2030. Khoảng cách thực thi này không chỉ để lộ những hạn chế về tài chính mà còn cả sự do dự về mặt chính trị. Việc thiết lập các khu bảo tồn thường vấp phải sự phản đối từ các ngành công nghiệp bao gồm nông nghiệp, lâm nghiệp và khai khoáng – những bên không muốn mất quyền tiếp cận đất đai và tài nguyên. Đối với các quốc gia phụ thuộc lớn vào các ngành công nghiệp này, việc chuyển dịch sang một nền kinh tế lấy bảo tồn làm trung tâm đòi hỏi phải có sự hỗ trợ quốc tế – một sự trợ giúp mà ở mức độ khả quan nhất, cũng chỉ là sự đứt quãng và thiếu nhất quán. Mặt Đáng ngại (The Ugly): Những thách thức chính trị và hậu cần Môi trường thù địch đối với các nỗ lực bảo tồn Việc lựa chọn Colombia làm quốc gia sở tại đã khắc họa một thực tế bi thương rằng việc bảo vệ đa dạng sinh học thường phải trả bằng cái giá rất đắt về mạng sống con người. Colombia, dù là ngôi nhà của 10% số loài sinh vật trên thế giới, đã ghi nhận khoảng 79 nhà bảo vệ môi trường bị sát hại chỉ riêng trong năm 2023, biến nơi đây thành quốc gia nguy hiểm nhất thế giới đối với các hoạt động kích hoạt môi trường. Theo bạn, làm thế nào chúng ta có thể bảo vệ những cá nhân dũng cảm đứng lên bảo vệ đa dạng sinh học, khi ngay cả các hội nghị quốc tế như COP16 cũng phải tổ chức dưới bóng đen của bạo lực? Sự chia rẽ toàn cầu và những cơ hội hợp tác bị bỏ lỡ Cuối cùng, COP16 đã phơi bày sự chia rẽ sâu sắc giữa các quốc gia, đặc biệt là khi thảo luận về các cơ chế tài chính. Các nước phát triển và đang phát triển vẫn bị chia rẽ về cách thức chia sẻ trách nhiệm đối với sự suy giảm đa dạng sinh học, phản ánh những bất bình đẳng sâu rộng vốn đã len lỏi vào các thỏa thuận môi trường khác. Theo bạn, liệu những chia rẽ dai dẳng này có bao giờ được hàn gắn, hay chúng ta buộc phải lặp lại các cuộc xung đột tương tự từ năm này qua năm khác? Con đường phía trước Khi nhìn nhận lại COP16, việc công nhận cả những chiến thắng lẫn những cuộc đấu tranh là điều vô cùng cần thiết. Đúng là đã có những bước tiến có ý nghĩa, đặc biệt là sự tham gia của người bản địa và cơ chế chia sẻ lợi ích từ nguồn tài nguyên di truyền. Tuy nhiên, việc thất bại trong việc đạt được các cam kết tài chính có tính ràng buộc và tình trạng bạo lực tràn lan đối với các nhà bảo vệ đa dạng sinh học là những bước lùi lớn. Nếu không có các hành động cụ thể, những lời hứa của thỏa thuận Kunming-Montreal và mục tiêu 30×30 có nguy cơ mãi mãi chỉ là những khát vọng trên giấy. “Chúng ta đang tiến hành một cuộc chiến chống lại thiên nhiên. Đây là hành động tự sát.” – Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres. Nhìn về tương lai phía sau COP16, các kỳ hội nghị tiếp theo sẽ phải đối mặt với những thách thức ngày càng lớn hơn. Các quốc gia phải đến với bàn đàm phán cùng những cam kết hữu hình hơn và các cơ chế chịu trách nhiệm rõ ràng hơn. Chúng ta cần nhớ rằng đa dạng sinh học không chỉ là một vấn đề khoa học hay môi trường đơn thuần; đó là một mệnh lệnh đạo đức và kinh tế cốt lõi, là nền tảng cho sự sinh tồn của loài người. Theo bạn, mỗi người trong chúng ta có thể đóng vai trò gì trong việc buộc các nhà lãnh đạo phải chịu trách nhiệm và thúc đẩy sự thay đổi từ chính cấp cơ sở? Suy cho cùng, tương lai đa dạng sinh học của hành tinh chúng ta – và của chính chúng ta – phụ thuộc hoàn toàn vào điều đó.

Hội nghị Thượng đỉnh về Biến đổi Khí hậu của Liên Hợp Quốc lần thứ 29 (COP29) diễn ra tại Baku, Azerbaijan. Hội nghị này đóng vai trò là một

Ủy ban Châu Âu công bố Tài liệu Giải đáp Thắc mắc (FAQs) về Phân loại Xanh của EU (EU Taxonomy)

Xem thêm

GIẢI QUYẾT THÁCH THỨC VỀ LỰC LƯỢNG LAO ĐỘNG XANH

Xem thêm

Xem thêm